কোটি কোটি বছৰৰ যাত্ৰা: হিমালয়ৰ জন্ম আৰু সলনি হোৱা অসমৰ ভূগোল

 

হিমালয় মই কোনোদিন চুই পোৱা নাই। কিন্তু জন্মৰে পৰা দেখি আহিছোঁ। ৰঙিয়া চহৰৰ পৰা উত্তৰ দিশলৈ মুকলি আকাশ থকা দিনত দূৰৰ পাহাৰশ্ৰেণী চকুত পৰে। হিমালয়ৰ পাদদেশ ৰঙিয়াৰ পৰা প্ৰায় ৫০ কিলোমিটাৰমান উত্তৰত; অৱশ্যে আমি চকুৰে দেখা পাহাৰবোৰৰ সকলোখিনি মূল হিমালয়ৰ উচ্চ শৃংগ নহয়। তথাপি শৈশৱৰ পৰাই সেই দূৰৰ নীলা-ধূসৰ পাহাৰবোৰ চাই আহোঁতে মনত এটা প্ৰশ্ন বহুদিনৰ পৰা আছে—ইমান বিশাল পাহাৰবোৰ কেনেকৈ সৃষ্টি হ’ল?

আমি যিখন পৃথিৱীত বাস কৰোঁ, সেই পৃথিৱীখন আচলতে বাহিৰৰ পৰা যিমান স্থিৰ যেন লাগে, ভিতৰৰ পৰা সিমানেই গতিশীল। আমাৰ ভৰিৰ তলৰ মাটি প্ৰতিদিনে লৰচৰ কৰি থকা যেন নালাগে। নদীৰ গতিপথ, পাহাৰৰ আকৃতি বা মাটিৰ উচ্চতা আমাৰ জীৱনকালত সাধাৰণতে চকুৰে ধৰিব পৰা ধৰণে সলনি নহয়। কিন্তু ভূ-বৈজ্ঞানিক সময়ৰ হিচাপত পৃথিৱীৰ ৰূপ নিৰন্তৰ সলনি হৈ আহিছে।

আজি যি হিমালয়ক আমি পৃথিৱীৰ সৰ্বোচ্চ পৰ্বতমালা হিচাপে জানো, আৰু যি ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাত অসমৰ জীৱন গঢ় লৈ উঠিছে, সেই দুয়োটাৰ আঁৰত আছে কোটি কোটি বছৰৰ এক দীঘলীয়া কাহিনী। এই কাহিনীৰ মাজত আছে সাগৰ, মহাদেশৰ যাত্ৰা, ভূত্বকৰ সংঘৰ্ষ, পৰ্বতৰ উত্থান, নদীৰ পলস আৰু বিধ্বংসী ভূমিকম্প।

আহক, সেই দীঘলীয়া সময়ৰ পথটোৰে অলপ পিছলৈ ঘূৰি চাওঁ।

১. য’ত আজি হিমালয়, তাত এসময়ত আছিল সাগৰ

আজি য’ত হিমালয়ৰ সুউচ্চ শৃংগবোৰ থিয় হৈ আছে, কোটি কোটি বছৰ আগতে সেই অঞ্চলৰ বহু অংশ সাগৰৰ সৈতে জড়িত আছিল। সেই প্ৰাচীন সাগৰখনক ভূ-বিজ্ঞানত টেথিছ সাগৰ বুলি কোৱা হয়।

সেই সময়ৰ পৃথিৱীৰ মানচিত্ৰ আজিৰ দৰে নাছিল। মহাদেশবোৰ আজিৰ স্থানত স্থিৰ হৈ থকা নাছিল। ভূ-পৃষ্ঠৰ বৃহৎ কঠিন অংশবোৰে অতি লাহে লাহে নিজৰ স্থান সলনি কৰি আছিল। ভাৰতীয় ভূখণ্ডও তেতিয়া আজিৰ ভাৰতৰ দৰে এছিয়াৰ সৈতে সংলগ্ন নাছিল।

টেথিছ সাগৰৰ তলিত লাখ লাখ বছৰৰ ভিতৰত বালি, বোকা, খনিজ পদাৰ্থ আৰু বিভিন্ন জীৱৰ অৱশেষ জমা হৈছিল। সাগৰীয় জীৱৰ খোল, উদ্ভিদ আৰু আন জৈৱিক অৱশেষো এই পলসৰ সৈতে তলিত পোত গৈছিল। বহু দীঘলীয়া সময়ৰ পিছত সেই পলস শিলত পৰিণত হৈছিল।

সেই কাৰণেই আজিও হিমালয়ৰ বিভিন্ন অংশত প্ৰাচীন সাগৰীয় জীৱৰ জীৱাশ্ম পোৱা যায়। পাহাৰৰ বুকুত সাগৰীয় জীৱৰ জীৱাশ্ম পোৱা কথাটো প্ৰথম শুনিলে অবিশ্বাস্য যেন লাগে। কিন্তু ভূ-বিজ্ঞানৰ দৃষ্টিৰে ই আচলতে পৃথিৱীৰ পৰিৱৰ্তনশীল স্বভাৱৰ এক অতি সুন্দৰ প্ৰমাণ।

অৰ্থাৎ, হিমালয় কেৱল শিল আৰু বৰফেৰে গঠিত এটা পৰ্বতমালা নহয়; ইয়াৰ শিলৰ স্তৰবোৰৰ মাজতে লুকাই আছে এক প্ৰাচীন সাগৰৰ স্মৃতি।

২. ভাৰতীয় ভূখণ্ডৰ দীঘলীয়া উত্তৰমুখী যাত্ৰা

প্ৰায় ২২–২৩ কোটি বছৰ আগতে ভাৰতীয় ভূখণ্ড এতিয়াৰ স্থানত নাছিল। তেতিয়া ই দক্ষিণ গোলাৰ্ধৰ এটা বৃহৎ ভূখণ্ডৰ অংশ আছিল আৰু অষ্ট্ৰেলিয়া, এণ্টাৰ্কটিকা, আফ্ৰিকা আদি ভূখণ্ডৰ সৈতে জড়িত বৃহৎ স্থলভাগৰ সৈতে ইয়াৰ সম্পৰ্ক আছিল।

পৃথিৱীৰ ভূত্বক একেটা অখণ্ড কঠিন খোল নহয়। ইয়াক কেইবাটাও বৃহৎ টেকটনিক প্লেটে গঠন কৰিছে। এই প্লেটবোৰৰ তলত থকা উত্তপ্ত পদাৰ্থৰ সৈতে জড়িত ভূ-অভ্যন্তৰীণ প্ৰক্ৰিয়াৰ ফলত প্লেটবোৰে অতি ধীৰ গতিত স্থান সলনি কৰে।

ভাৰতীয় প্লেটো লাহে লাহে উত্তৰ দিশলৈ আগবাঢ়িবলৈ ধৰিলে। লাখ লাখ বছৰৰ হিচাপত এই সৰু যেন লগা গতিৰ ফল কিন্তু আছিল অসাধাৰণ।

ভূ-বিজ্ঞানীসকলে প্লেটৰ প্ৰাচীন গতি পুনৰ নিৰ্মাণ কৰি দেখুৱাইছে যে ভাৰতীয় ভূখণ্ডে দক্ষিণৰ পৰা উত্তৰলৈ হাজাৰ হাজাৰ কিলোমিটাৰ পথ অতিক্ৰম কৰিছিল। প্ৰায় ৮ কোটি বছৰ আগৰ সময়ছোৱাত ভাৰতীয় ভূখণ্ড এছিয়াৰ পৰা এতিয়াতকৈ বহু দূৰত আছিল। তাৰ পিছতো উত্তৰমুখী যাত্ৰা অব্যাহত থাকিল।

এইখিনিতে এটা কথা মনত ৰখা ভাল—এই গতি কোনো ৰকেটৰ গতি নহয়। মানুহৰ জীৱনকালৰ হিচাপত ই প্ৰায় অনুভৱ কৰিব নোৱাৰা ধৰণে লেহেমীয়া। কিন্তু ভূ-বৈজ্ঞানিক সময় লাখ বা কোটি বছৰত জোখা হয়। সেই সময়ৰ ভিতৰত কেইচেণ্টিমিটাৰকৈ হোৱা গতিৰ যোগফলেই এখন মহাদেশক হাজাৰ হাজাৰ কিলোমিটাৰ দূৰলৈ লৈ যাব পাৰে।

৩. ভাৰত আৰু এছিয়াৰ সংঘৰ্ষ

প্ৰায় ৪–৫ কোটি বছৰ আগতে ভাৰতীয় ভূখণ্ড উত্তৰ দিশলৈ গৈ গৈ ইউৰেছিয়ান ভূখণ্ডৰ সৈতে সংঘৰ্ষৰ অঞ্চলত উপনীত হ’ল।

এই সংঘৰ্ষক সাধাৰণ ভাষাত দুখন প্লেটৰ “খুন্দা” বুলি কোৱা হয় যদিও ঘটনাটো কোনো এটা মুহূৰ্তত ঘটা দুৰ্ঘটনাৰ দৰে নাছিল। ই আছিল কোটি কোটি বছৰৰ ভূ-গতিশীলতাৰ ফল আৰু তাৰ পিছতো চলি থকা এক দীঘলীয়া প্ৰক্ৰিয়া।

দুয়োটা ভূখণ্ড মূলতঃ মহাদেশীয় ভূত্বকৰ দ্বাৰা গঠিত হোৱা বাবে এটা আনটোৰ তললৈ সহজে ডুবি যোৱা নাছিল। বৰং সংঘৰ্ষৰ চাপত ভূত্বক সংকুচিত হৈ ওপৰলৈ উঠিবলৈ ধৰিলে।

টেথিছ সাগৰৰ তলিত জমা হৈ থকা পলস আৰু শিলৰ স্তৰবোৰো এই ভূতাত্ত্বিক পৰিৱৰ্তনৰ অংশ হৈ পৰিল। বহু সময়ৰ ভিতৰত সেই অঞ্চলত গঢ় লৈ উঠিল বিশাল পৰ্বতমালা।

এইদৰেই হিমালয়ৰ জন্মৰ আৰম্ভণি।

কিন্তু “হিমালয় সৃষ্টি হ’ল” বুলি ক’লে কাহিনীটো শেষ নহয়। আচলতে প্ৰক্ৰিয়াটো এতিয়াও চলি আছে। ভাৰতীয় প্লেট আজিও উত্তৰ দিশলৈ আগবাঢ়ি এছিয়াৰ সৈতে সংঘৰ্ষ কৰি আছে। এই চলমান চাপৰ বাবেই হিমালয় অঞ্চল ভূমিকম্পৰ ক্ষেত্ৰতো সক্ৰিয়।

অৰ্থাৎ, আমি যি হিমালয়ক স্থিৰ পৰ্বতমালা বুলি দেখোঁ, ভূ-বিজ্ঞানৰ দৃষ্টিত সেইখন এতিয়াও গঢ় লৈ থকা বা বাঢ়ি গৈ থকা এক জীৱন্ত ভূ-ব্যৱস্থা।

৪. হিমালয় আৰু ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাৰ সম্পৰ্ক

হিমালয়ৰ সৃষ্টি আৰু অসমৰ ভূগোলৰ মাজত এটা গভীৰ সম্পৰ্ক আছে।

উচ্চ পাহাৰৰ পৰা বৰষুণ, বৰফ আৰু হিমবাহৰ পানীৰ সৈতে শিল, বালি আৰু মাটিৰ কণা তললৈ নামি আহে। নদীবোৰে এই পদাৰ্থবোৰ কঢ়িয়াই আনে। সময়ৰ লগে লগে সেই পলস বিভিন্ন উপত্যকা আৰু সমভূমিত জমা হয়।

ব্ৰহ্মপুত্ৰও এনে এক বিশাল ভূ-ব্যৱস্থাৰ অংশ।

তিব্বতৰ পৰা আৰম্ভ কৰি হিমালয় পাৰ হৈ অৰুণাচল আৰু অসমলৈ অহা এই নদীখনে নিজৰ দীঘলীয়া যাত্ৰাত বিপুল পৰিমাণৰ পলস কঢ়িয়াই আনে। অসমত প্ৰৱেশ কৰাৰ পিছত নদীখনৰ গতি আৰু প্ৰস্থৰ পৰিৱৰ্তন ঘটে আৰু বিস্তৃত সমভূমিত পলস জমা হয়।

সেই পলসেই ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাৰ ভূমিৰ গঠনত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছে।

সেয়ে অসমৰ মাটি কেৱল “সাৰুৱা” বুলি ক’লেই কথাটো সম্পূৰ্ণ নহয়। এই মাটিৰ আঁৰত আছে হিমালয়ৰ ক্ষয়, নদীৰ বহন ক্ষমতা, পলসৰ সঞ্চয় আৰু হাজাৰ হাজাৰ বছৰৰ ভূ-প্ৰক্ৰিয়া।

আমি যিখন পথাৰত খেতি কৰোঁ, যিখন সমভূমিত ঘৰ সাজোঁ, বা যিখন নদীৰ পাৰত বসতি গঢ়োঁ—সেই ভূদৃশ্যৰ বহু অংশই আচলতে এক দীঘলীয়া প্ৰাকৃতিক ইতিহাসৰ ফল।

৫. তেন্তে অসমত ভূমিকম্প ইমান বেছি কিয়?

অসম আৰু সমগ্ৰ উত্তৰ-পূব ভাৰত ভূমিকম্পপ্ৰৱণ অঞ্চল বুলি আমি প্ৰায়ে শুনো। ইয়াৰ মূল কাৰণো অঞ্চলটোৰ ভূ-গাঠনিক অৱস্থানৰ সৈতে জড়িত।

এফালে ভাৰতীয় প্লেট আৰু ইউৰেছিয়ান প্লেটৰ সংঘৰ্ষৰ প্ৰভাৱ আছে। আনফালে পূব আৰু উত্তৰ-পূব দিশত ইণ্ডো-বাৰ্মা অঞ্চলৰ জটিল টেকটনিক গতিবিধি আছে। এই সমগ্ৰ অঞ্চলটো একাধিক সক্ৰিয় ভূ-গাঠনিক প্ৰক্ৰিয়াৰ সংযোগস্থল।

সেইবাবে মাটিৰ তলত চাপ জমা হয় আৰু বিভিন্ন ফল্ট বা ভূ-ফাটৰ কাষেৰে সেই চাপ কেতিয়াবা হঠাতে মুক্ত হয়। তেতিয়াই সৃষ্টি হয় ভূমিকম্প।

এই কথাটো বুজিবলৈ “ভৌগোলিক চেণ্ডুইচ”ৰ উপমা ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি। অৱশ্যে ই বৈজ্ঞানিক পৰিভাষা নহয়; কেৱল সাধাৰণ পাঠকৰ বাবে অঞ্চলটোৰ জটিল চাপৰ অৱস্থা কল্পনা কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা এটা সহজ উপমা।

অসমৰ মানুহে এই ভূমিকম্পৰ ইতিহাস কেৱল কিতাপত পঢ়া নাই। আমাৰ ভূগোলৰ ওপৰতো ইয়াৰ গভীৰ ছাপ আছে।

৬. ১৮৯৭: যেতিয়া মাটি নিজেই কঁপি উঠিছিল

১৮৯৭ চনৰ ১২ জুন। সেই দিনটো অসমৰ ভূমিকম্পৰ ইতিহাসত এক বিশেষ দিন।

শ্বিলং মালভূমিৰ ওচৰ অঞ্চলক কেন্দ্ৰ কৰি সংঘটিত এই বৃহৎ ভূমিকম্পৰ প্ৰাৱল্য আধুনিক হিচাপত প্ৰায় ৮.৭ বুলি উল্লেখ কৰা হয়। ইয়াৰ প্ৰভাৱ কেৱল ঘৰ-বাৰী বা মানুহৰ জীৱনৰ ওপৰতে সীমাবদ্ধ নাছিল; ভূ-পৃষ্ঠৰ আকৃতি আৰু নদীৰ ব্যৱস্থাতো ইয়াৰ প্ৰভাৱ পৰিছিল।

ভূমিকম্পৰ ফলত শ্বিলং মালভূমি আৰু ইয়াৰ আশে-পাশে উল্লেখযোগ্য ভূমি-উত্থান ঘটিছিল। বহু ঠাইত মাটিত ফাট মেলিছিল, নদী-জলাশয়ৰ অৱস্থাৰ পৰিৱৰ্তন ঘটিছিল আৰু ভূ-পৃষ্ঠৰ উচ্চতাৰ তাৰতম্যই জলপ্ৰবাহতো প্ৰভাৱ পেলাইছিল।

এই ঘটনাৰ পিছত অসমত বানৰ পৰিস্থিতিৰ ক্ষেত্ৰতো কিছু গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিৱৰ্তন লক্ষ্য কৰা হৈছিল। নদীৰ তলি আৰু নদীপাৰৰ ভূমিৰ পৰিৱৰ্তনে পানীৰ স্বাভাৱিক প্ৰবাহত প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে—এই ভূমিকম্পই তাৰ এক ঐতিহাসিক উদাহৰণ দেখুৱাই থৈ গ’ল।

কিন্তু কোনো এটা বিশেষ বিল বা জলাশয় কেৱল ১৮৯৭ চনৰ ভূমিকম্পৰ ফলতেই সৃষ্টি হৈছিল বুলি নিশ্চিতভাৱে কোৱাৰ আগতে অধিক নিৰ্দিষ্ট ভূ-ঐতিহাসিক প্ৰমাণৰ প্ৰয়োজন আছে। প্ৰকৃতিৰ ভূদৃশ্য সাধাৰণতে এটা মাত্ৰ ঘটনাৰ ফলত নহয়; বহু বছৰ ধৰি চলি থকা ক্ষয়, পলস সঞ্চয়, নদীৰ গতিপথ আৰু ভূমিকম্পৰ দৰে বিভিন্ন প্ৰক্ৰিয়াই একেলগে তাক গঢ় দিয়ে।

এই কথাটো মনত ৰখাটো গুৰুত্বপূৰ্ণ। কাৰণ ভূগোলক সহজ গল্পত পৰিণত কৰাটো আকৰ্ষণীয় হ’লেও প্ৰকৃতিৰ আচল ইতিহাস সাধাৰণতে তাতকৈ বহু বেছি জটিল।

৭. ১৯৫০: অসমৰ ভূগোলত আন এটা ডাঙৰ আঘাত

তাৰ ৫৩ বছৰ পিছত, ১৯৫০ চনৰ ১৫ আগষ্টত, উত্তৰ-পূব ভাৰতক আকৌ এটা অতি শক্তিশালী ভূমিকম্পই জোকাৰি গ’ল।

এই ভূমিকম্পটো সাধাৰণতে ১৯৫০ চনৰ অসম–তিব্বত ভূমিকম্প নামেৰে পৰিচিত। ইয়াৰ প্ৰাৱল্য প্ৰায় ৮.৬–৮.৭ বুলি বিভিন্ন উৎসত উল্লেখ কৰা হৈছে। ভূমিকম্পটোৰ কেন্দ্ৰীয় অঞ্চল অৰুণাচল প্ৰদেশৰ মিশ্মি পাহাৰ আৰু তিব্বতৰ ওচৰৰ ভূ-অঞ্চলৰ সৈতে জড়িত আছিল।

এইবাৰো ক্ষতি কেৱল ঘৰ-বাৰী ভাঙি পৰাত সীমাবদ্ধ নাছিল।

ভূমিকম্পৰ ফলত অৰুণাচলৰ পাহাৰীয়া অঞ্চলত বৃহৎ ভূমিস্খলন ঘটিছিল। বিপুল পৰিমাণৰ মাটি, শিল, গছ-গছনি আৰু পলস নদীৰ বুকুলৈ নামি আহিছিল। কিছুমান উপনদীৰ গতিপথ সাময়িকভাৱে বন্ধ হৈছিল আৰু পিছত সেই বাধা ভাঙি বানৰ সৃষ্টি হৈছিল।

এই ঘটনাবোৰৰ প্ৰভাৱ ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদী ব্যৱস্থাতো পৰিছিল।

বিভিন্ন সমীক্ষাত দেখা যায় যে ১৯৫০ চনৰ ভূমিকম্পৰ পিছত ডিব্ৰুগড়ৰ ওচৰত ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ নদীতলি কেইমিটাৰমান পৰ্যন্ত ওপৰলৈ উঠিছিল। আন কিছুমান অঞ্চলতো নদীৰ তলি আৰু উপনদীৰ গতিপথত উল্লেখযোগ্য পৰিৱৰ্তন হৈছিল।

নদীৰ তলি ওপৰলৈ উঠিলে নদীৰ পানী ধৰি ৰখাৰ ক্ষমতা কমিব পাৰে। তাৰ সৈতে যদি পাহাৰৰ পৰা অহা বিপুল পলস যোগ হয়, তেন্তে নদীৰ প্ৰস্থ, গভীৰতা আৰু গতিপথ সলনি হ’ব পাৰে।

১৯৫০ চনৰ পিছত ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাত বান আৰু গৰাখহনীয়াৰ সমস্যাই যে নতুন মাত্ৰা লাভ কৰিছিল, তাৰ সৈতে ভূমিকম্প-উৎপন্ন ভূমিস্খলন আৰু পলস সঞ্চয়ৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সম্পৰ্ক আছিল।

৮. ডিব্ৰুগড় আৰু ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ সলনি হোৱা ৰূপ

১৯৫০ চনৰ ভূমিকম্পৰ পিছত ডিব্ৰুগড় অঞ্চল বিশেষভাৱে ক্ষতিগ্ৰস্ত হৈছিল। ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ গতি আৰু পাৰৰ অৱস্থাত হোৱা পৰিৱৰ্তনৰ ফলত চহৰখনৰ বহু অংশ নদীৰ খহনীয়াৰ সন্মুখীন হৈছিল।

পিছত ডিব্ৰুগড় চহৰক সুৰক্ষা দিবলৈ নদীৰ কাষত বান্ধ নিৰ্মাণৰ প্ৰয়োজন হৈছিল। আজিও ডিব্ৰুগড়ৰ নদীপাৰৰ ভূদৃশ্য চাই থাকিলে ১৯৫০ চনৰ সেই ঘটনাৰ প্ৰভাৱৰ কথা মনলৈ আহে।

কিন্তু ইয়াতো এটা কথা মনত ৰখা উচিত—আজিৰ অসমৰ প্ৰতিটো বান বা প্ৰতিটো গৰাখহনীয়াক ১৯৫০ চনৰ ভূমিকম্পৰ ফল বুলি ক’ব নোৱাৰি।

নদীৰ স্বাভাৱিক গতিশীলতা, বাৰিষাৰ বৰষুণ, পাহাৰৰ পৰা অহা পলস, নদীৰ পাৰৰ মাটিৰ বৈশিষ্ট্য, বনাঞ্চলৰ পৰিৱৰ্তন আৰু মানুহৰ বিভিন্ন হস্তক্ষেপ—এই সকলোবোৰে বান আৰু গৰাখহনীয়াত ভূমিকা পালন কৰে।

প্ৰকৃতিৰ কোনো এটা সমস্যাৰ এটা মাত্ৰ কাৰণ বিচাৰি উলিওৱাটো সহজ। কিন্তু বাস্তৱ ভূগোল সাধাৰণতে বহু কাৰকৰ মিলিত ফল।

৯. হিমালয় আজিও গঢ় লৈ আছে অৰ্থাৎ বাঢ়ি আছে

এতিয়া আৰম্ভণিৰ প্ৰশ্নটোলৈ উভতি আহোঁ—হিমালয়ৰ সৃষ্টি শেষ হ’ল নেকি?

নহ’ল।

ভাৰতীয় প্লেট আৰু ইউৰেছিয়ান প্লেটৰ সংঘৰ্ষ আজিও চলি আছে। তাৰ ফলত হিমালয় অঞ্চলত ভূত্বক সংকোচন, ভূমি-উত্থান আৰু ভূমিকম্পৰ দৰে প্ৰক্ৰিয়া অব্যাহত আছে।

কিন্তু ইয়াৰ অৰ্থ এইটো নহয় যে হিমালয়ৰ প্ৰতিটো শৃংগ প্ৰতি বছৰে একে হাৰত ওপৰলৈ উঠি গৈ আছে। পৰ্বতৰ উচ্চতা নিৰ্ভৰ কৰে উত্থানৰ লগতে ক্ষয়, ভূমিস্খলন আৰু আন বহু প্ৰাকৃতিক প্ৰক্ৰিয়াৰ ওপৰত।

বৰষুণ, বৰফ, নদী আৰু বতাহে পাহাৰ ক্ষয় কৰি আছে; আনফালে ভূ-অভ্যন্তৰৰ শক্তিয়ে ভূত্বকক ওপৰলৈ ঠেলি আছে। যেন এখন অদৃশ্য পাল্লাত সৃষ্টি আৰু ক্ষয় একেলগে চলি আছে।

হিমালয়ৰ এই জীৱন্ত স্বভাৱেই অঞ্চলটোক একে সময়তে সুন্দৰ আৰু ভূ-বৈজ্ঞানিকভাৱে স্পৰ্শকাতৰ কৰি তুলিছে।

১০. আমাৰ অসমৰ ভূগোল আচলতে কিমান পুৰণি?

ৰঙিয়াৰ পৰা মই যি পাহাৰশ্ৰেণী দেখি আহিছোঁ, সেই দৃশ্যটো হয়তো মোৰ জীৱনকালত বিশেষ সলনি হোৱা নাই।

কিন্তু সেই পাহাৰ আৰু মোৰ ভৰিৰ তলৰ অসমৰ মাটিৰ মাজত যি ভূ-বৈজ্ঞানিক কাহিনী লুকাই আছে, সেয়া মানুহৰ জীৱনকালত জোখা নাযায়।

এটা নদীৰ পাৰ এবছৰত কেইমিটাৰ পিছুৱাই যাব পাৰে। এটা ভূমিকম্প কেইছেকেণ্ডতে ভূ-পৃষ্ঠৰ আকৃতি সলনি কৰিব পাৰে। এটা ভূমিস্খলনে এদিনতে নদীৰ পথ বন্ধ কৰিব পাৰে। কিন্তু এখন পৰ্বতমালা গঢ় লৈ উঠিবলৈ লাগে কোটি কোটি বছৰ।

এই সময়ৰ তুলনাই আমাক পৃথিৱীৰ প্ৰকৃত স্বৰূপটো বুজিবলৈ সহায় কৰে।

আমি প্ৰায়ে ভাবোঁ—পৃথিৱীখন যেন আমাৰ বাবে সাজু হৈ থকা এখন স্থিৰ মঞ্চ। আচলতে আমি এখন সদায় পৰিৱৰ্তিত পৃথিৱীৰ ওপৰত বাস কৰোঁ। পাহাৰ ক্ষয় হৈ আছে, নদীয়ে পলস কঢ়িয়াই আছে, মাটি সলনি হৈ আছে আৰু ভূত্বকৰ তলত অদৃশ্য শক্তিবোৰে নিৰন্তৰ কাম কৰি আছে।

সামৰণি: দূৰৰ পাহাৰৰ পৰা এটা ডাঙৰ শিক্ষা

মই হিমালয় কোনোদিন চুই পোৱা নাই। কিন্তু ৰঙিয়াৰ পৰা সৰুৰে পৰা দেখি অহা সেই দূৰৰ পাহাৰবোৰে মোৰ মনত সদায় এক বিশেষ অনুভূতি জগাই আহিছে।

এতিয়া যেতিয়া জানো যে সেই পাহাৰৰ বুকুত এসময়ত সাগৰৰ পলস জমা হৈছিল, যে ভাৰতীয় ভূখণ্ডে হাজাৰ হাজাৰ কিলোমিটাৰ যাত্ৰা কৰি এছিয়াৰ সৈতে সংঘৰ্ষ কৰিছিল, আৰু সেই সংঘৰ্ষৰ প্ৰক্ৰিয়াৰ সৈতে অসমৰ ভূমিকম্প, নদী আৰু ভূগোলৰো সম্পৰ্ক আছে—তেতিয়া সেই দৃশ্যটো মোৰ বাবে আৰু অধিক অৰ্থপূৰ্ণ হৈ পৰে।

হিমালয় কেৱল দূৰৰ এটা পাহাৰ নহয়। তাৰ শিলৰ স্তৰত লুকাই আছে পৃথিৱীৰ অতীতৰ কাহিনী। ব্ৰহ্মপুত্ৰ কেৱল এখন নদী নহয়। তাৰ সোঁতত হিমালয়ৰ পৰা নামি অহা কোটি কোটি বছৰৰ ভূ-ইতিহাসৰ কণাবোৰো বৈ আহে।

আৰু অসম? অসমো কোনো স্থিৰ ছবি নহয়। নদী, পাহাৰ, বৰষুণ, পলস আৰু ভূমিকম্পই নিৰন্তৰ গঢ়ি থকা এক জীৱন্ত ভূখণ্ড।

প্ৰকৃতিৰ এই দীঘলীয়া কাহিনীৰ সন্মুখত মানুহৰ জীৱন অতি সৰু। কিন্তু এই সৰু জীৱনটোতেই আমি যদি নিজৰ চাৰিওফালৰ পৃথিৱীখনক অলপ বেছি বুজিবলৈ চেষ্টা কৰোঁ, তেন্তে আমাৰ মাটি, নদী আৰু পাহাৰৰ প্ৰতি দৃষ্টিভংগীও সলনি হ’ব পাৰে।

মোৰ বাবে হিমালয়লৈ চাই পোৱা আটাইতকৈ ডাঙৰ শিক্ষাটো সেয়াই—পৃথিৱীখন কেতিয়াও থমকি নৰয়। আমি কেৱল তাৰ অতি দীঘলীয়া যাত্ৰাৰ এটা সৰু মুহূৰ্তৰ সাক্ষী।

তথ্যৰ উৎস

U.S. Geological Survey (USGS) — হিমালয়ৰ সৃষ্টি, ভাৰতীয় আৰু ইউৰেছিয়ান প্লেটৰ সংঘৰ্ষ আৰু টেথিছ সাগৰৰ ইতিহাস। �

USGS Publications +1

USGS – Seismicity of the Earth — হিমালয় আৰু উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ ভূমিকম্পীয় সক্ৰিয়তা। �

USGS Publications

Nature / PubMed — ১৮৯৭ চনৰ অসম ভূমিকম্পত শ্বিলং মালভূমিৰ ভূমি-উত্থান সম্পৰ্কীয় গৱেষণা। �

PubMed

Tectonophysics — ১৯৫০ চনৰ অসম ভূমিকম্প, ভূমিস্খলন আৰু ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাৰ ভূমিকম্পীয় প্ৰভাৱ। �

ScienceDirect

Assam Administrative Staff College — অসমৰ অতীতৰ বৃহৎ দুৰ্যোগ আৰু ১৯৫০ চনৰ ভূমিকম্পৰ প্ৰভাৱৰ নথি। �

aasc.assam.gov.in