নেপালৰ বানত চীনৰ হাত? প্ৰকৃত সত্য কি জানো আহক৷

হিমালয়ৰ বুকুত প্ৰাকৃতিক তাণ্ডৱ নে মানৱসৃষ্ট ভুল? নেপালৰ বানক লৈ চীনৰ ওপৰত কিয় সৰৱ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সংবাদ মাধ্যম?

প্ৰকৃতিৰ ৰূদ্ৰ ৰূপে পুনৰবাৰ জোকাৰি গৈছে হিমালয়ৰ বুকুক। নেপাল আৰু চীনৰ (তিব্বত) সীমান্তৱৰ্তী পাহাৰীয়া অঞ্চলত শেহতীয়াকৈ সংঘটিত হোৱা সংহাৰী বান আৰু ভূমিস্খলনে সমগ্ৰ বিশ্বৰে চকু কপালত তুলিছে। এই ভয়ংকৰ প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগত ইতিমধ্যে শ শ innocent মানুহে প্ৰাণ হেৰুৱাবলগীয়া হৈছে আৰু প্ৰায় ১৩০০ তকৈও অধিক লোক এতিয়াও সন্ধানহীন হৈ আছে। নিখোঁজ হোৱা লোকসকলৰ ভিতৰত বহু কেইজন বিদেশী পৰ্যটক তথা ট্ৰেকাৰো অন্তৰ্ভুক্ত আছে। কিন্তু এই মানৱীয় সংকটৰ মাজতেই সমগ্ৰ বিশ্বতে সৃষ্টি হৈছে এক তীব্ৰ ভূ-ৰাজনৈতিক বিতৰ্কৰ। আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সংবাদ মাধ্যমে এই দুৰ্যোগৰ বাবে কেৱল প্ৰকৃতিকে জগৰীয়া কৰা নাই, বৰঞ্চ কাঠগড়াত থিয় কৰাইছে মহাশক্তিশালী চীনক। চীনৰ ৰহস্যময় ভূমিকা, তথ্যৰ গোপনীয়তা আৰু চুবুৰীয়া দেশৰ সৈতে দুৰ্যোগ ব্যৱস্থাপনাৰ অপাৰদৰ্শিতাক লৈ বিশ্বজুৰি তোলপাৰ লাগিছে।

১. কেনেকৈ আৰম্ভ হৈছিল এই সংহাৰলীলা?
নেপালৰ জল বিজ্ঞান আৰু বতৰ বিজ্ঞান বিভাগৰ তথ্য অনুসৰি, তিব্বতৰ কেৰুং অঞ্চল আৰু নেপালৰ সিন্ধুপালচক তথা ৰসুৱা জিলাৰ সীমান্তৱৰ্তী অঞ্চলত বৰষুণৰ পৰিমাণ স্বাভাৱিকতকৈ বহুত বেছি আছিল। ২৬ আগষ্টৰ পুৱা হঠাতে ভোটাকোশী আৰু ত্ৰিশূলী নদী প্ৰণালীত এক অভূতপূৰ্ব বাঢ়নী পানীৰ প্ৰবল ঢল নামি আহে। এই পানীৰ সোঁত ইমান তীব্ৰ আছিল যে ইয়াৰ বাটত অহা পথ, দলং, ঘৰ-দুৱাৰ আৰু সমগ্ৰ জনপদ মুহূৰ্তৰ ভিতৰতে নিশ্চিহ্ন কৰি পেলায়। কিন্তু এই আকস্মিক বানপানী (Flash Flood) কি কেৱল বৰষুণৰ বাবেই হৈছিল? ইয়াৰ পাছতেই আৰম্ভ হয় আচল ৰহস্য আৰু বিতৰ্কৰ।

২. চীনৰ ওপৰত উত্থাপিত মূল অভিযোগসমূহ
আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সংবাদ মাধ্যম যেনে Firstpost, Financial Times, আৰু নেপালৰ স্থানীয় অনুসন্ধানকাৰী সংবাদ গোষ্ঠী Ukeraa ৰ প্ৰতিবেদনত চীনৰ বিৰুদ্ধে কেইবাটাও গুৰুতৰ তথ্য দাঙি ধৰা হৈছে:
৪৫ মিনিটৰ সেই মাৰাত্মক পলম (Delayed Warning):প্ৰতিবেদন অনুসৰি, তিব্বতৰ কেৰুং অঞ্চলত নেপালৰ সময় অনুসৰি পুৱা প্ৰায় ৮:১৫ বজাত বানপানীৰ সৃষ্টি হৈছিল। সীমান্ত পাৰ দুৰ্যোগ ব্যৱস্থাপনাৰ পূৰ্বৰ চুক্তি অনুসৰি চীনে এই তথ্য লগে লগে নেপালৰ জল বিজ্ঞান সংস্থাক জনাব লাগিছিল। কিন্তু নেপালে এই চৰকাৰী সতৰ্কবাণী লাভ কৰিলে প্ৰায় ৪৫ মিনিট পলমকৈ। তাতকৈও আশ্চৰ্যকৰ কথাটো হ’ল, চৰকাৰী সতৰ্কবাণী পোৱাৰ আগতেই নেপালৰ সীমান্তৱৰ্তী অঞ্চলৰ স্থানীয় ৰাইজে নদীৰ পানী বিপদজনকভাৱে বৃদ্ধি পোৱা দেখি প্ৰশাসনক খবৰ দিছিল। বিশেষজ্ঞসকলৰ মতে, যদি চীনে সময়মতে (লগে লগে) এই খবৰ দিলেহেঁতেন, তেন্তে তলৰ অংশত থকা শ শ লোকে নিজৰ প্ৰাণ ৰক্ষা কৰিবলৈ পৰ্যাপ্ত সময় পালেহেঁতেন।

হঠাতে ভাঙি পৰিল নেকি চীনৰ কোনো গোপন বান্ধ? (Dam Collapse Claims):

আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যবেক্ষকসকলৰ মতে, তিব্বত অংশত চীনে নিৰ্মাণ কৰা এটা বৃহৎ 'জিঅ'লজিকেল ডিজাষ্টাৰ ডেম' (ভূবৈজ্ঞানিক দুৰ্যোগ প্ৰতিৰোধী বান্ধ) খহি পৰাৰ বাবেই নদী কেইখনত হঠাতে এনে কেইবা মিটাৰ উচ্চতাৰ পানীৰ ঢল নামি আহিল। এই বান্ধটো পাহাৰ খহি নদীৰ গতিপথ আৱদ্ধ হোৱাৰ পাছত কৃত্ৰিমভাৱে সৃষ্টি হোৱা পানী জমা কৰিবলৈ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল বুলি সন্দেহ কৰা হৈছে। এই বান্ধটোৱে পানীৰ প্ৰবল চাপ সহ্য কৰিব নোৱাৰি ভাঙি পৰে আৰু নেপালত তাণ্ডৱৰ সৃষ্টি কৰে।

তথ্যৰ গোপনীয়তা আৰু অপাৰদৰ্শিতা (Lack of Data Transparency):

চীনৰ বিৰুদ্ধে আটাইতকৈ ডাঙৰ অভিযোগটো হ’ল তথ্য লুকুওৱাৰ প্ৰৱণতা। তিব্বত বা হিমালয় অঞ্চলৰ পৰা ওলাই অহা নদীসমূহৰ ওপৰত চীনে কি আন্তঃগাঁথনি নিৰ্মাণ কৰিছে বা পৰিৱেশৰ কি পৰিৱৰ্তন ঘটিছে, তাৰ 'প্ৰকৃত সময়ৰ তথ্য' (Real-time data) তেওঁলোকে কোনো চুবুৰীয়া দেশৰ (যেনে নেপাল বা ভাৰত) সৈতে সহজে ভগাই নলয়। এই অপাৰদৰ্শিতাই চুবুৰীয়া দেশসমূহক এক ডাঙৰ বিপদৰ মুখলৈ ঠেলি দিছে।

হিমালয় অঞ্চলত অন্ধকাৰ ভৱিষ্যতৰ নিৰ্মাণ কাৰ্য (Infrastructure Model):

তিব্বতৰ এই অত্যন্ত স্পৰ্শকাতৰ পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ মাজত চীনে চলাই থকা ব্যাপক সামৰিক আৰু অসামৰিক নিৰ্মাণ কাৰ্যক লৈ বিশ্বৰ পৰিৱেশ বিজ্ঞানীসকল চিন্তিত। পাহাৰ কাটি পথ নিৰ্মাণ কৰা, সুৰংগ খন্দা আৰু ডিনামাইট বিস্ফোৰণ কৰাৰ ফলত সমগ্ৰ হিমালয়ৰ মাটি আলগা হৈ পৰিছে, যাৰ ফলত সামান্য বৰষুণতেই বৃহৎ ভূমিস্খলনৰ সৃষ্টি হৈছে।

৩. চীন চৰকাৰ আৰু দূতাবাসৰ ওলোটা খং
এই গুৰুতৰ অভিযোগসমূহ সমগ্ৰ বিশ্বৰ সংবাদ মাধ্যমত হেডলাইন হোৱাৰ পাছতেই নেপালত থকা চীনা দূতাবাসে এক চৰকাৰী বিবৃতি জাৰি কৰে। কিন্তু এই বিবৃতিত দুখ প্ৰকাশ কৰাতকৈ অভিযোগকাৰীসকলৰ ওপৰতহে চীনক অধিক আক্ৰমণাত্মক ৰূপত দেখা গ’ল:

'ফেক নিউজ' বুলি উৰুৱাই দিলে সকলো অভিযোগ:চীনা চৰকাৰে 

বান্ধ ভাঙি যোৱা আৰু তথ্য গোপন কৰাৰ সকলো বাতৰিক স্পষ্টভাৱে "ফেক নিউজ" (ভ্ৰামক খবৰ) বুলি অভিহিত কৰিছে। তেওঁলোকৰ মতে পশ্চিমীয়া সংবাদ মাধ্যমে চীনৰ ভাবমূৰ্তি নষ্ট কৰিবলৈহে এই সুযোগ গ্ৰহণ কৰিছে।

ভূমিকম্প আৰু গ্লেচিয়াৰক দিলে দোষ:

চীনৰ আনুষ্ঠানিক স্থিতি অনুসৰি, ২৬ আগষ্টৰ পুৱা নেপালৰ অভ্যন্তৰত অহা এক মৃদু ভূমিকম্প বা গ্লেচিয়াৰ স্খলনৰ (Himashwalan) বাবেহে পাহাৰ খহি নদীৰ পানী বন্ধ হৈ পৰে আৰু পাছত সেয়া বানলৈ ৰূপান্তৰিত হয়। ইয়াৰ বাবে চীন কোনো কাৰণতে দায়ী নহয়, বৰঞ্চ চীনৰ তিব্বত অংশতো ইয়াৰ বাবে বহু লোক নিখোঁজ হৈছে।

"অভিযোগ তুলিলে একো লাভ নহয়" (Accusation Helps Nothing):

চীনা দূতাবাসে তীব্ৰ ভাষাৰে কয় যে এই মানৱীয় সংকটৰ সময়ত ইজনে সিজনৰ ওপৰত দোষ জাপি দিলে কাৰো লাভ নহব। বৰঞ্চ পাৰস্পৰিক সহযোগিতাহে এই মুহূৰ্তত প্ৰয়োজন। চীনে নেপালক সকলো ধৰণৰ উদ্ধাৰ অভিযানত সহায় কৰাৰ প্ৰতিশ্ৰুতিও দিছে।

৪. ভাৰত আৰু নেপালৰ কৌশলগত অৱস্থান
এই সমগ্ৰ ঘটনাক ভাৰতৰ প্ৰতিৰক্ষা আৰু ভূ-ৰাজনৈতিক বিশেষজ্ঞসকলেও অতি তীক্ষ্ণ দৃষ্টিৰে পৰ্যবেক্ষণ কৰিছে। নেপাল আৰু চীনৰ এই সীমান্তৱৰ্তী নদীসমূহ শেষলৈ ভাৰতৰ গংগা আৰু ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদী প্ৰণালীৰ সৈতে সংলগ্ন হয়। গতিকে চীনৰ তিব্বতত ঘটা যিকোনো ধৰণৰ জল-বিস্ফোৰণৰ প্ৰত্যক্ষ প্ৰভাৱ ভাৰতৰ ওপৰতো পৰাটো নিশ্চিত। ভাৰত চৰকাৰে ইতিমধ্যে নেপাললৈ উদ্ধাৰকাৰী দল আৰু সাহায্য সামগ্ৰী প্ৰেৰণ কৰাৰ বাবে প্ৰস্তুতি চলাইছে, যিটোৱে চুবুৰীয়া দেশখনৰ সৈতে থকা পুৰণি মিত্ৰতাক আকৌ এবাৰ প্ৰমাণ কৰে।

৫. বিশেষজ্ঞৰ সকীয়নি: ভৱিষ্যতৰ পথ কি?
আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিজ্ঞান আলোচনী 'Nature' (নেচাৰ) ৰ শেহতীয়া এক প্ৰতিবেদন অনুসৰি, গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধি (Global Warming) ৰ বাবে হিমালয় অঞ্চলৰ গ্লেচিয়াৰ হ্ৰদসমূহ (Glacial Lakes) অত্যন্ত স্পৰ্শকাতৰ আৰু বিপদজনক হৈ পৰিছে। যিকোনো মুহূৰ্ততে এই হ্ৰদসমূহ ফাটি (GLOF - Glacial Lake Outburst Flood) ভৈয়ামলৈ প্ৰলয় আনিব পাৰে।

এনে পৰিস্থিতিত কেৱল ৰাজনৈতিক মুনাফা বা সামৰিক আধিপত্যৰ কথা চিন্তা নকৰি, নেপাল, চীন আৰু ভাৰতৰ দৰে চুবুৰীয়া দেশসমূহৰ মাজত এক শক্তিশালী, স্বচ্ছ আৰু ৰাজনীতি-মুক্ত 'আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় দুৰ্যোগ আগতীয়া সতৰ্কবাণী প্ৰণালী' (International Early Warning System) স্থাপন কৰাটো অপৰিহাৰ্য হৈ পৰিছে। যেতিয়ালৈকে উপগ্ৰহৰ তথ্য আৰু জলবিজ্ঞানৰ প্ৰকৃত খবৰ কোনো পলম নকৰাকৈ ইখনে সিখন দেশৰ সৈতে শ্বেয়াৰ নকৰে, তেতিয়ালৈকে হিমালয়ৰ বুকুত এনেকৈয়ে হাজাৰ হাজাৰ নিষ্পাপ জীৱন অকালতে হেৰাই যাব।

✍️ ৰাতুল দাস শৰণীয়া